Khó nuốt sau đột quỵ: Hướng dẫn toàn diện để phục hồi

Khó nuốt sau đột quỵ là biến chứng phổ biến nhất. Một biến cố sức khỏe chớp nhoáng, nhưng để lại hậu quả kéo dài.

Bài viết này Bác Sỹ Ơi cung cấp một hướng dẫn toàn diện giúp bạn hiểu và quản lý khó nuốt sau cơn đột quỵ.

Xử lý khó nuốt sau đột quỵ là cần thiết vì chúng ảnh hưởng đáng kể đến sức khỏe, chất lượng cuộc sống và quá trình phục hồi của bạn.

Khi bạn đọc kỹ, hiểu rõ,

Từ tổng quan đến chi tiết quy trình nuốt. Bạn sẽ có đủ kỹ năng chủ động thực hiện phục hồi khó nuốt sau đột quỵ.

Hiểu về chứng khó nuốt sau đột quỵ

Có khoảng 50% người sống sót sau đột quỵ bị khó nuốt, điều này nhấn mạnh sự cần thiết phải nâng cao nhận thức và hiểu biết về tình trạng khó nuốt sau đột quỵ.

Khó nuốt là gì?

Nuốt là một quá trình phức tạp liên quan đến hơn 50 cặp cơ và nhiều dây thần kinh. Khi đột quỵ làm gián đoạn cơ chế phức tạp này, nó dẫn đến tình trạng khó nuốt – được gọi là rối loạn nuốt (Dysphagia).

Tại sao bị khó nuốt sau đột quỵ?

Chức năng nuốt là một hoạt động tự động đến mức hầu hết mọi người không cần suy nghĩ về nó.

Thế nhưng với người bị đột quỵ, 

Hành động đơn giản này giờ đây trở thành một nhiệm vụ khó khăn.

Trong cơn đột quỵ,

Nguồn cung cấp máu đến một số vùng của não bị gián đoạn hoặc giảm, khiến mô não không nhận đủ chất dinh dưỡng và oxy cần thiết.

Tổn thương này ảnh hưởng đến các vùng não chịu trách nhiệm kiểm soát việc nuốt, khiến người bị đột quỵ khó phối hợp các cử động cơ cần thiết cho quá trình nuốt.

Vì vậy,

Bước đầu tiên trong việc phục hồi chức năng nuốt sau đột quỵ là hiểu về quy trình nuốt của chúng ta.

4 giai đoạn trong quá trình nuốt

Nuốt, nghe đơn giản.

Nhưng là quá trình phức tạp liên quan đến sự phối hợp nhịp nhàng của các cơ, dây thần kinh và cấu trúc trong miệng, họng và thực quản.

Quá trình này được chia thành bốn giai đoạn chính:

Giai đoạn 1: Chuẩn bị ở miệng

Đây là giai đoạn đầu tiên của quá trình nuốt. 

Giai đoạn này bao gồm:

Đưa thức ăn hoặc đồ uống vào miệng, sau đó được nhai và trộn với nước bọt để tạo thành một khối mềm, ẩm ướt gọi là bolus (Bolus of Food). 
Lưỡi kiểm soát bolus, giữ nó trong miệng cho đến khi chúng ta sẵn sàng nuốt. 
Môi mím lại để ngăn bolus rơi ra ngoài, và vòm miệng mềm nâng lên để ngăn nó đi vào vùng sau họng mũi (nasopharynx).

Giai đoạn 2: Vận chuyển bằng miệng 

Giai đoạn miệng – vận chuyển bằng miệng, là một hành động tự nguyện.

Trong giai đoạn này, lưỡi đẩy bolus về phía sau miệng. Hành động này kích hoạt phản xạ nuốt và tạo tiền đề cho giai đoạn nuốt bất tùy ý tiếp theo.

Giai đoạn 3: Họng 

Giai đoạn họng là giai đoạn nhanh, không tự chủ.

Nó bắt đầu khi bolus đi vào họng, đường dẫn từ miệng và khoang mũi đến thực quản và thanh quản.

Tại thời điểm này,

Một số hành động diễn ra gần như đồng thời để đảm bảo thức ăn hoặc đồ uống đến dạ dày, cùng lúc đó ngăn chúng đi vào đường thở.

Vòm miệng mềm nâng lên thêm để niêm phong các đường mũi.
Dây thanh đới đóng chặt lại, và thanh quản nâng lên, kéo nắp thanh quản (epiglottis) xuống để che phủ lối vào khí quản.

Sự phối hợp này này ngăn ngừa hít sặc xảy ra khi thức ăn hoặc chất lỏng đi vào phổi.

Giai đoạn 4: Thực quản

Giai đoạn cuối cùng của việc nuốt.

Thực quản, ống nối họng với dạ dày, sử dụng các co thắt cơ phối hợp (sự nhu động) để đẩy bolus xuống dạ dày.

Cơ thắt thực quản trên cùng được thư giãn để cho phép bolus đi vào thực quản, sau đó co lại để ngăn trào ngược.
Cơ thắt thực quản dưới ở lối vào dạ dày thư giãn để cho bolus vào, sau đó co lại để ngăn các chất trong dạ dày trào ngược lên thực quản.

Bạn thấy sao?

Nuốt thật sự phức tạp phải không?

Vì bản chất phức tạp của quá trình nuốt khiến nó dễ bị gián đoạn, đặc biệt là trong trường hợp xảy ra sự kiện thần kinh như đột quỵ.

Hiểu các giai đoạn này là điều then chốt để xác định dấu hiệu và quản lý các vấn đề khó nuốt sau đột quỵ.

Dấu hiệu nhận biết khó nuốt sau đột quỵ

Tương ứng với 4 giai đoạn trong quá trình nuốt, chúng ta có 4 dấu hiệu nhận biết khó nuốt chính theo từng giai đoạn.

4 dấu hiệu khó nuốt phổ biến nhất

Nhận biết sớm các dấu hiệu và triệu chứng của khó nuốt sau đột quỵ đóng vai trò quan trọng trong việc ngăn ngừa biến chứng và cải thiện phục hồi sau đột quỵ.

Các dấu hiệu thường gặp khác phải biết

Ho hoặc nghẹn khi ăn

Điều này cho thấy thức ăn hoặc chất lỏng đang đi vào đường thở, tình trạng này được gọi là hít sặc.

Trào ngược qua mũi

Xảy ra khi thức ăn hoặc chất lỏng thoát ra ngoài qua mũi trong khi nuốt. Thường là dấu hiệu cho thấy vòm khẩu cái mềm không đóng lại đúng cách.

Thay đổi giọng hoặc lời nói

Giọng nói “ướt” hoặc có tiếng ọc ạch sau khi nuốt cho thấy thức ăn hoặc chất lỏng còn sót lại trong cổ họng. Ngọng hoặc nói không rõ ràng cũng có thể xảy ra nếu đột quỵ ảnh hưởng đến các cơ được sử dụng để nói.

Giảm cân hoặc mất nước

Đây là dấu hiệu của các vấn đề về nuốt đang diễn ra dẫn đến thiếu hụt dinh dưỡng và nước.

Nhiễm trùng ngực tái phát:

Nhiễm trùng phổi hoặc ngực thường xuyên cho thấy tình trạng hít sặc thức ăn hoặc chất lỏng vào phổi.

Chế độ ăn Đặc Biệt – Làm đặc chất lỏng

Chế độ ăn đặc biệt này đóng vai trò quan trọng trong việc kiểm soát chứng khó nuốt sau đột quỵ.

Mục tiêu chính là thay đổi kết cấu và độ đặc của thức ăn, đồ uống để giúp:

• Việc nuốt an toàn và dễ dàng hơn,
• Đồng thời đảm bảo nhu cầu dinh dưỡng tối thiểu được đáp ứng.

Tại sao làm đặc chất lỏng

Đối với những người mắc chứng khó nuốt (dysphagia) nói chung và khó nuốt sau đột quỵ nói riêng:

Nuốt các chất lỏng loãng như nước hoặc nước trái cây có thể là một thách thức.

Những chất lỏng này di chuyển nhanh và khó lường, có khả năng đi vào khí quản và dẫn đến nghẹn hoặc viêm phổi do hít sặc. Để giảm thiểu rủi ro này, các chuyên gia y tế thường khuyên nên làm đặc chất lỏng đến độ đặc dễ kiểm soát và nuốt hơn.

Làm đặc chất lỏng giúp làm chậm quá trình di chuyển của chúng qua miệng và họng, cung cấp cho cá nhân nhiều thời gian hơn để phối hợp nuốt an toàn. Giúp giảm đáng kể nguy cơ hít sặc và cải thiện khả năng tiêu thụ chất lỏng cần thiết.

3 mức độ đặc của chất lỏng

Mức độ đặc thích hợp phụ thuộc vào khó khăn nuốt cụ thể của từng người và nên được xác định bởi chuyên gia y tế, thường là một chuyên gia về ngôn ngữ – thính giác (SLP)

Độ đặc nhẹ: Đặc hơn nước nhưng vẫn rót được. Độ đặc tương tự như nước trái cây có cặn hoặc sữa lắc loãng.

Độ đặc vừa: Ít rót được hơn và cần dùng thìa để ăn. Độ đặc tương tự như súp kem đặc hoặc sinh tố.

Độ đặc cao: Thường được ăn bằng thìa và giữ được hình dạng trên thìa. Độ đặc tương tự như bánh flan hoặc bánh trứng.

Để làm đặc chất lỏng,

Người ta thường sử dụng các chất làm đặc trong thực phẩm, là dạng bột hoặc gel hòa với chất lỏng để thay đổi độ sệt.

Chúng được thiết kế để không có mùi và vị để không ảnh hưởng đến hương vị của đồ uống. Và có thể được thêm vào nhiều loại đồ uống khác nhau bao gồm nước, nước trái cây, trà, cà phê và súp.

Tip: Để ăn, uống và nuốt tốt hơn sau đột quỵ

Ăn, uống dễ hơn và đủ dinh dưỡng hơn

Bước đầu tiên bạn cần phải điều chỉnh kết cấu thức ăn là một chiến lược phổ biến để kiểm soát các vấn đề về nuốt sau đột quỵ.

Mục tiêu là làm cho thức ăn dễ nuốt hơn và an toàn hơn trong khi vẫn đảm bảo trải nghiệm ăn uống lành mạnh, thú vị và bổ dưỡng.

Dưới đây là,

Phương pháp điều chỉnh kết cấu thức ăn.

1. Thức ăn xay nhuyễn

Với những người gặp khó khăn nghiêm trọng khi nuốt, cần phải xay nhuyễn thức ăn thành dạng mịn như pudding.

• Bạn cần xay thức ăn cho đến khi không còn cục và dễ nuốt.
• Đảm bảo hỗn hợp xay không quá loãng hoặc quá dính, vì điều này có thể dẫn đến khó nuốt hoặc hít sặc.

2. Thức ăn nghiền

Một số người khác, nghiền thức ăn thành dạng mềm, ẩm đã đủ để giúp việc nuốt dễ dàng hơn.

Cách này phù hợp với các loại thực phẩm như khoai tây, chuối hoặc các loại trái cây và rau củ quả mềm khác.

3. Thức ăn băm nhỏ và ẩm

Nếu khả năng nuốt cho phép, thức ăn có thể được băm nhỏ và làm ẩm bằng nước sốt, nước thịt.

Điều này giúp thức ăn dễ nhai và nuốt hơn trong khi vẫn giữ được một số kết cấu.

4. Thực phẩm mềm và vừa ăn: 

Thực phẩm mềm, dễ nhai và nuốt có thể được cắt thành những miếng nhỏ vừa ăn.

Ví dụ bao gồm trái cây mềm, rau củ đã nấu chín hoặc thịt mềm.

5. Thức ăn dạng lỏng

Trong một số trường hợp, biến thức ăn thành dạng lỏng, chẳng hạn như súp hoặc sinh tố sẽ giúp việc nuốt dễ dàng hơn.

6. Tránh một số loại thực phẩm

Nhiều kết cấu thực phẩm đặc biệt khó nuốt và nên tránh.

Chúng bao gồm các loại thực phẩm khô, cứng hoặc vụn, cũng như các loại thực phẩm dính như bơ đậu phộng hoặc kẹo dẻo.

7. Chia nhỏ bữa ăn và thường xuyên

Ăn nhiều bữa nhỏ thường xuyên sẽ đỡ mệt và dễ kiểm soát hơn so với các bữa ăn lớn.

Sau khi bạn xử lý và làm cho thức ăn ngon, dễ nuốt hơn,

Tiếp theo bạn cần,

Đảm bảo dinh dưỡng cho người khó nuốt

Chọn dinh dưỡng cao hơn cho thực phẩm

Khi khó nuốt sau đột quỵ kéo theo lượng thức ăn nạp an toàn giảm,

Tận dụng tối đa từng miếng ăn lại càng trở nên quan trọng hơn bao giờ hết

Lựa chọn thực phẩm giàu dinh dưỡng, cung cấp lượng chất dinh dưỡng cao hơn so với lượng calo, giúp đảm bảo đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng.

Ví dụ như bơ, các loại hạt dinh dưỡng (nuts & seed) và thịt nạc.

Cân bằng nước

Giữ đủ nước là điều cần thiết, nhưng việc uống chất lỏng lại là thách thức đối với người khó nuốt sau đột quỵ.

Các chiến lược để duy trì đủ nước là:

• Nhấp từng ngụm nhỏ chất lỏng trong suốt cả ngày,
• Ăn các thực phẩm giàu nước như trái cây và súp, và
• Sử dụng chất làm đặc chất lỏng nếu cần.

Thực phẩm bổ sung

Nếu chế độ ăn thông thường không cung cấp đủ chất dinh dưỡng, nhân viên y tế có thể đề nghị sử dụng thực phẩm bổ sung. Nhất là những người:

• Bị sụt cân,
• Có nguy cơ suy dinh dưỡng.

Và có nhiều loại để lựa chọn như là:

• Sữa lắc giàu protein,
• Bột ngũ cốc giàu chất xơ,
• Thực phẩm chiếc xuất giàu vitamin.

Kỹ thuật nuốt an toàn

Áp dụng các kỹ thuật nuốt an toàn là một khía cạnh quan trọng trong việc kiểm soát các vấn đề về khó nuốt sau đột quỵ. Các kỹ thuật này làm giảm đáng kể nguy cơ nghẹn và hít sặc.

Sau đây là một số kỹ thuật thường được sử dụng:

1. Phương pháp cúi cằm

Phương pháp này liên quan đến việc cúi cằm về phía ngực khi nuốt. Kỹ thuật này giúp thu hẹp lối vào đường thở và mở rộng lối vào thực quản, hướng thức ăn và chất lỏng đến đường tiêu hóa.

Hoặc quay đầu về phía bên yếu hơn có thể giúp hướng thức ăn đi xuống đúng đường.

2. Tư thế: 

Tư thế ngồi hoặc đứng khi ăn ảnh hưởng đến việc nuốt.

Bạn hãy thử,

Ngồi thẳng, đầu thẳng hàng với cơ thể sẽ nuốt an toàn hơn.

Đôi khi, hơi ngả người về phía sau cũng hữu ích khi nuốt chất lỏng.

3. Ăn chậm

Ăn vội vã làm tăng nguy cơ nghẹn.

Điều quan trọng là bạn phải ăn từng miếng nhỏ, nhai kỹ và dành nhiều thời gian để nuốt trước khi ăn thêm một miếng khác.

4. Ăn xen kẽ thức ăn rắn và lỏng

Ăn xen kẽ các miếng thức ăn với ngụm chất lỏng để giúp làm sạch miệng và cổ họng, giúp việc nuốt dễ dàng hơn.

Dụng cụ hỗ trợ nuốt

Các dụng cụ hỗ trợ đóng vai trò quan trọng trong việc giúp những người khó nuốt sau đột quỵ duy trì sự tự lập và cải thiện chất lượng cuộc sống. Công dụng của các thiết bị này rất đa dạng, từ hỗ trợ hành động nuốt đến giúp người bệnh tự ăn.

Dưới đây là một số ví dụ:

Dụng cụ ăn uống đặc biệt

Những dụng cụ này được thiết kế để giúp việc tự ăn uống dễ dàng hơn cho những người gặp khó khăn trong việc cầm nắm các dụng cụ thông thường do yếu cơ tay hoặc cánh tay.

Chúng có nhiều kiểu dáng khác nhau, bao gồm dụng cụ ăn uống có trọng lượng, dụng cụ có tay cầm lớn hoặc tay cầm có góc cạnh hoặc có thể bẻ cong.

Đĩa chắn và đĩa múc

Đây là những dụng cụ gắn vào thành đĩa để ngăn thức ăn rơi ra ngoài. Chúng cũng cho phép múc thức ăn lên dụng cụ ăn uống bằng một tay, hỗ trợ việc ăn uống độc lập.

Ly và cốc có nắp hoặc vòi

Chúng giúp kiểm soát dòng chảy của chất lỏng, giảm nguy cơ sặc và hít sặc thức ăn.

Máy kích thích nuốt

Đây là thiết bị truyền một dòng điện nhỏ đến các cơ họng, kích thích chúng và cải thiện phản xạ nuốt. Nó thường được sử dụng dưới sự hướng dẫn của chuyên gia ngôn ngữ – bệnh lý học.

Ống dẫn thức ăn

Đối với những người khó nuốt nặng, không thể ăn uống qua đường miệng an toàn, ống dẫn thức ăn được sử dụng để cung cấp dinh dưỡng trực tiếp đến dạ dày hoặc ruột non.

Chúng có thể là tạm thời hoặc vĩnh viễn, tùy thuộc vào tình trạng của từng người.

Hỗ trợ từ chuyên gia

Quản lý khó nuốt là một quá trình đa ngành, bao gồm một nhóm các chuyên gia chăm sóc sức khỏe, bao gồm:

• Bác sĩ,
• Chuyên gia ngôn ngữ-thính giác (SLP),
• Chuyên gia dinh dưỡng,
• Chuyên viên trị liệu nghề nghiệp.

Mục tiêu chính là đảm bảo:

• Nuốt an toàn và hiệu quả,
• Ngăn ngừa các biến chứng như viêm phổi do hít sặc,
• Suy dinh dưỡng và mất nước,

Bài tập phục hồi chức năng rối loạn nuốt

Bạn sẽ học được nhiều động tác nuốt khác nhau từ một chuyên gia về ngôn ngữ và giao tiếp.

Hoặc,

Tham khảo danh sách đầy đủ: 30 Bài tập phục hồi chức năng sau đột quỵ (tai biến) tại nhà

Để xem chi tiết hơn các bài tập:

• Nuốt gắng sức (nuốt mạnh),
• Động tác Mendelsohn (giữ nuốt), và
• Nuốt trên thanh thiệt (giữ hơi trước và trong khi nuốt).

Trong phạm vi bài viết này, Bác Sỹ Ơi chỉ cho bạn một số bài tập kéo dài lưỡi để hỗ trợ chứng khó nuốt sau đột quỵ

5 Bài tập kéo dài lưỡi

Bài tập này sẽ giúp cải thiện phạm vi chuyển động của cơ lưỡi.

Mỗi lần tập, bạn có thể dùng gạc giữ lưỡi và kéo nhẹ.

1. Lè lưỡi ra xa đến mức bạn có thể cảm thấy căng ra. Giữ trong 10 giây.

2. Kéo lưỡi của bạn sang một bên. Giữ trong 10 giây.

3. Sau đó, kéo dài nó sang phía bên kia.. Giữ trong 10 giây.

4. Kéo lưỡi của bạn lên trên. Giữ trong 10 giây.

5. Kéo lưỡi của bạn xuống dưới. Giữ trong 10 giây.

Kết luận

Hãy tưởng tượng, từng nấc thang nhỏ mà bạn bước lên mỗi ngày, mỗi nấc thang đó đều mang lại sự cải thiện đáng kể cho khả năng nuốt của bạn sau cơn đột quỵ.

Khó khăn?

Đúng, nhưng hãy nhớ rằng, bạn không phải đối mặt với nó một mình.

Điều chỉnh chế độ ăn, áp dụng các kỹ thuật nuốt an toàn, thay đổi lối sống – đó đều là những bước đi ảnh hưởng mạnh mẽ đến chức năng nuốt và chất lượng cuộc sống của bạn.

Qua thời gian và sự kiên nhẫn, bạn sẽ thấy những cải thiện. Hãy tương tác với các chuyên gia y tế, họ có những lời khuyên và sự hỗ trợ cá nhân hóa cho bạn.

Bạn có đủ sức mạnh và sự kiên trì để vượt qua hành trình này, và bản hướng dẫn nuốt sau đột quỵ này kết hợp với kiến thức về cách phòng ngừa đột quỵ tốt sẽ cung cấp sức mạnh thực tế trên con đường của bạn.